De rol van de politiek

De overheid heeft intensieve bemoeienis met het spoorvervoer. Het goederentransport is in de Europese Unie geliberaliseerd, maar niet ieder land heeft de Europese richtlijnen al helemaal uitgevoerd.

Staatsbedrijven
Een paar decennia geleden waren vrijwel alle grote spoorwegondernemingen in Europa staatsbedrijven. Aanleg en onderhoud van de infrastructuur was eveneens een zaak van de overheid.  Om het spoorvervoer efficiënter en rendabeler te maken, besloot de Europese Unie in de jaren negentig het spoorvervoer te liberaliseren. De befaamde richtlijn 91/440 schrijft een scheiding voor van beheer en vervoer op het spoorwegnet.

Uitwerking in Nederland
Nederland heeft de Europese richtlijnen geïmplementeerd in de nationale wetgeving. De infrastructuur is in handen van de staat gebleven. ProRail is de beheerder van het spoorwegnet. Deze organisatie zorgt voor het onderhoud en wijst ruimte op het spoorwegnet toe aan de verschillende vervoerders. Het personenvervoer is in naam geprivatiseerd. De Nederlandse Spoorwegen zijn een zelfstandige onderneming, met de staat als enige aandeelhouder. Er zijn enkele regionale personenvervoerders, maar op het hoofdnet rijdt alleen NS Reizigers reizigerstreinen.

Goederenvervoer geliberaliseerd
In tegenstelling tot het personenvervoer is het railgoederenvervoer in Nederland volledig geliberaliseerd. Bedrijven mogen, als ze aan bepaalde voorwaarden voldoen en over de benodigde vergunningen beschikken, vrachttreinen rijden op het Nederlandse spoor. Dat heeft er toe geleid dat Nederland in plaats van één (tot 1998) inmiddels elf railgoederenvervoerders kent die elkaar beconcurreren. De algehele opinie is dat deze liberalisering het railgoederenvervoer aantrekkelijker heeft gemaakt voor (potentiële) klanten. Het vervoerde volume is in de laatste tien jaar verdubbeld tot 45 miljoen ton in 2008.

Politieke bemoeienis
Ook al is de goederenmarkt in het spoorvervoer geliberaliseerd, toch blijft de politieke bemoeienis groot. Aanleg van de infrastructuur is vanwege de hoge kosten een aangelegenheid van de overheid. Ook kan de staat eisen stellen aan veiligheid. Zo moeten treinen bijvoorbeeld op bepaalde plekken met een aangepaste snelheid rijden.

Europese politiek
Het is velen een doorn in het oog dat nog niet ieder lidstaat de EU-richtlijnen volledig heeft doorgevoerd in de nationale wetgeving. Frankrijk bijvoorbeeld heeft de concurrentie op het spoor lang tegengehouden, maar laat nu schoorvoetend andere vervoerders toe op de rails. Daarnaast voert de Europese Unie het beleid om het gebruik van spoor (en binnenvaart) te stimuleren ten koste van het wegvervoer. Congestie op de autowegen en milieu-overwegingen zijn de achtergronden hiervan. Nederland heeft dit beleid ook lange tijd gevoerd, maar het losgelaten onder het motto dat het geen modaliteit (vervoerswijze) wil bevoordelen ten koste van andere.